วัดนางบวช

พระองค์ได้ทรงพระราชนิพนธ์เล่าถึงเขานางบวชได้ว่า  วันนี้ต้องเลี้ยวเขาไปในทุ่ง ไปได้แต่เรื่องเล็กๆ จึงได้ลงเรือศรีเทพออกจากเดิมบางไปทางน้ำประมาณสักชั่วโมงหนึ่งจนถึงนางบวชซึ่งมีตำบลและมีสะพานเข้าไปจนถึงเขาแต่สะพานนั้นน้ำท่วม เรือเข้าไปจอดได้ถึงเชิงเขาลักษณะเขาสมอคอน ในแม่น้ำตอนตั้งแต่เดิมบางลงมาปรากฏว่าเป็นแม่น้ำใหญ่น่าจะเรียกว่าลำคลองมากกว่าแม่น้ำเพราะไม่มีไม้ใหญ่ มีแต่ไผ่และแคบกว่าลำแม่น้ำตอนข้างบนมาก ลำแม่น้ำเดิมไปทางกำมะเชียนเมื่อถึงนางบวชแล้วเลี้ยวซ้ายเข้าในคลองหรือในทุ่งเขาไปถึงเชิงเขามีกุฏิพระมุงแผกหลังใหญ่ ๓ หลัง มีพระสงฆ์อยู่ถึง ๗ รูป มีโรงพักสัปบุรุษและสระบัว ทางที่ขึ้นเขาเป็นสองทาง ตรงขึ้นไปเหมือนธรรมมามูลทางหนึ่ง เลี้ยวอ้อมไปที่ไม่สู้ชันทางหนึ่ง เขาเป็นลักษณะเดียวกันกับเขาธรรมมามูลหรือโพธิ์ลังกา ไม่ใคร่มีต้นไม้อื่นนอกจากไม้รวกเต็มไปทั้งเขา ฤดูแล้วแห้งใบร่วงเกิดเพลิงบ่อยๆ เพราะฉะนั้นหลังคาโบสถ์วิหารไม่ใคร่อยู่ได้ที่ลานบนหลังเขายาวประมาณสัก ๓๐ วาเกือบเท่ากับวัดราชประดิษฐ์แต่แคบกว่า ดูเป็นลานกว้างขวางสบายดีกว่าธรรมามูล ที่บนนั้นมีพระอุโบสถหลังหนึ่ง ๕ ห้อง ไม่มีหน้าต่าง ก่อเว้นช่องอยู่พุทไธศวรรย์ แต่หลังคาไม่มีมุงแผกคลุมไว้ พระที่ตั้งอยู่บนฐานชุกชีเป็นพระพุทธรูปศิลาปั้นปูนประกอบปิดทองฐานทำลายรักปิดทองอย่างดีเต็มไปทั้งฐานชุกชี ผนังโบสถ์ด้านหนึ่งก่อเป็นแท่นเหมือนอาสนสงฆ์ ตั้งพระพุทธรูปเป็นพระยืนขนาดใหญ่ๆ เป็นจะเป็นพระเท่าตัวผีมือดีๆ อย่างโบราณสวมเทริดหน้าต่างๆ แต่ชำรุดทั้งสิ้นได้สั่งอัญเชิญลงมาจะปฏิสังขรณ์ ๔ องค์ ถ้าแล้วเสร็จจะส่งกลับขึ้นไปไว้ที่เขานั้นบ้าง เสมาใช้ศิลาแผ่นใหญ่ๆ อย่างเสมาวัดหลวงกรุงเก่า มีกำแพงแก้วรอบไปจนกระทั่งพระเจดีย์และวิหารด้วยแต่วิหารนั้นเป็นที่น่าสงสัยอยู่ว่าจะทำเป็นสองคราว เพราะกระชั้นพระเจดีย์นักไม่ได้ไว้ช่องอีก มีช่องหน้าต่างเล็กๆสูงสักศอกเดียวกว้างคืบเศษสองช่องเท่านั้น ท้ายวิหารจรดฐานพระเจดีย์มีทางเข้าไปในองค์พระเจดีย์ที่กำแพงแก้วมีพระเจดีย์ประจำมุมเห็นจะมีถึงด้านละ ๘ องค์ พระเจดีย์นั้นก็แว่นฟ้า ๓ ชั้นข้างบนตั้งรูปพระเจดีย์ปั้นดินเผาสีดำบ้างขาวบ้างเผาแข็งแกร่ง ได้นำลงมาเป็นตัวอย่างองค์ ๑ มีศาลายาวก่ออิฐแต่ไม่มีหลังคาเห็นจะเป็นที่จำศีลภาวนาคงจะได้มุงกระเบื่อง กระบูทั้งนั้น เหลือหลังคาอยู่แต่วิหาร ทั้งที่จะแลเขานางบวชนี้สู้เขาพระไม่ได้เพราะเหตุที่มีต้นไม้บังอยู่เสียข้างหนึ่ง แต่การซึ่งขึ้นไปบนยอดเขาเหล่านี้มีประโยชน์ที่จะได้เห็นภูมิพื้นที่ว่าเป็นอย่างไร ข้อที่เราเห็นเมื่อเวลามาในแม่น้ำว่าเหมือนมาในดงไม้ใหญ่ แต่ที่จริงแล้วขึ้นไป ที่จริงขึ้นไปที่สูงแล้วแลเห็นว่าไม่มีดงแห่งใดหลังหมูไม้เข้าไปก็เป็นท้องนาทั่วไป มีท้องนากับป่าไผ่จนสุดสายตาทุกทิศ ไม่มีที่ว่างปล่าวในที่แห่งใดเลยป่าไผ่นี้ก็เป็นลักษณะเดียวกันกับป่าสนของเมืองฝรั่ง ของเขาปลูกเหย้าเรือนด้วยไม้สน ของเราก็สำเร็จด้วยไม้ไผ่เป็นที่งามบริสุทธิ์ดีทุกแห่ง  เขานางบวชนี้เป็นที่ราษฎรนับถือมาก มีกำหนดขึ้นไหว้พระกันในกลางเดือน ๔ แต่หัวเมองอื่นก็มาก ใช้เดินทางบกทั้งนั้น ได้หยุดทำกับข้าวกินที่เชิงเขาแล้วจึงล่องเรือลงมาจนถึงปากกระเสียวจึงกลับเข้าลำแม่น้ำเดิมบาง